English text:
One of the most heart-wrenching scenes of Srebrenica genocide against the innocent Bosniak population is the incident where a father Ramo calls out to his son Nermin to surrender, telling him that the Serbian soldiers, purportedly, “won’t do anything”. Ramo and his son Nermin were found by an exhumation team in a mass grave near Srebrenica in 2008.
Credit:
Autor: Mensud Kečo, Juli 2015
Photo: Marie Fitzpatrick, August 2026
ONLAR TÜNELDİR SERGİSİ
Salem FOČO Mehmed MILIŠIĆ
Aldin DJEDOVIĆ FUDO
Kemal BRAVO Mujo KRVAVAC
English testimony
THE FIRST DAY, AT THE BEGINNING, EVERYTHING WAS EERIE. THE CHETNIKS HAD A VIEW FROM ABOVE ON THE TUNNEL AND SOMEHOW I WAS INTIMIDATED EACH TIME WE WERE ARRIVING. THAT EVENT WAS FIRMLY EMBEDDED IN MY MIND.
I WAS DOING EVERYTHING I COULD, IN ACCORDANCE WITH THE NEEDS. THECONDITIONS WERE VERY HARSH.
WE WERE WORKING AT FULL CAPACITY. WE HAD TO WORK FOR 8 HOURS, IN 4 SHIFTS, A FOURTH BRIGADE SYSTEM. THREE SHIFTS WERE WORKING, THE FOURTH ONE WAS GETTING SOME REST.
WE DID IT OUT OF NECESSITY. IT WAS SOMETHING INVALUABLE.
I WAS HIRED AS A MEMBER OF THE ARMY OF BIH. IN THE MORNING, WE WERE LINED UP, 10 SOLDIERS FROM EACH BATTALION, WHICH MEANS
40 YOUNGEST AND STRONGEST ON THE DOBRINJA SIDE.
AT 22.00 P.M., WHEN THE TUNNEL WAS DUG,
MY SHIFT DECIDED NOT TO SWITCH BECAUSE WE WANTED TO HAVE THE HONOR OF FINISHING THE FINAL WORK EVEN THOUGH THE SHIFT SWITCHING WAS AT 23.00.
THE MOST ULTIMATE TRIUMPH OF MY LIFE WAS THE TUNNEL EXCAVATION. I GOT TWO DAUGHTERS BUT
I CAN COMFORTABLY SAY THAT THE HAPPIEST MOMENT OF MY LIFE WAS WHEN WE HEARD THE DIGGERS ON THE OTHER SIDE AND WHEN WE
FOUND OUT THAT THEY WERE OUR PEOPLE, NOT THE CHETNIKS.
IT WAS STIFLING UNTIL THEY SET UP A VENTILATION SYSTEM. WE WERE DIGGING THE TUNNEL 24 HOURS A DAY.
THE BIGGEST CHALLENGE WAS HOW TO GET TO THE TUNNEL BECAUSE OF A “NON - STOP SHELLING”
AND SHOOTING FROM THE SNIPER BUT SOMEHOW WE MADE IT. DON’T ASK ME HOW, I HAVE NO IDEA.
THANKS GOD, EVERYTHING WENT FINE.
Bosnian/Croatian/Serbian testimony
TEŠKO JE BILO DOĆI IZ KOLONIJE DO OVAMO, ZBOG GRANATA. PONEKI PUT SMO BJEŽALI, SKLANJALI SE IZA KUĆE, KRILI SE,
DOSTA JE BILO TEŠKO DOĆI DO TUNELA.
DRAGO MI JE DA SAM BIO DIO OVOGA. TADA SAM BIO U SREDNJIM GODINAMA
A SAD, IAKO SAM ODUTURUMIO, OPET BIH ISTO RADIO, OPET BIH I BRANIO I KOPAO.
RADIO SAM NA IZVOZU MATERIJALA, SA CIVARE KOLICIMA.
UMORI SE ČOVJEK, NE MOŽEŠ ČITAV DAN KOPATI... MA TO TI JE KO U ORMARU. A ZEMLJA TVRDA, CURI VODA, SMRDI A NEMAŠ GDJE
DA SE OKRENEŠ, DA DAHNEŠ.
KAD JE DOŠLO VRIJEME DA SE SPOJE DVIJE STRANE, ZNALI SMO DA SMO VEĆ BLIZU. MI SMO SE, ETO KOLIKO SMO MAHNITI BILI, TRUDILI DA NAMJESTIMO SMJENE, DA BAŠ NAŠA SMJENA BUDE TA KOJA ĆE PROKOPATI TUNEL.
PRIJE RATA SAM BIO PRAVNIK, U SOCIJALNOM NA IZDAVANJU RJEŠENJA. RADIO SAM NA KOPANJU I IZVLAČENJU ZEMLJE JER DRUGO NISAM ZNAO, JER JA NISAM BIO MAJSTOR, JA SAM BIO SLUŽBENIK.
JA SAM SE ANGAŽOVAO NA KOPANJE TUNELA SAMO DA BIH SPASIO NAŠU DRŽAVU, POŠTO
SAM ZAPAMTIO DRUGI SVJETSKI RAT, VIDIO SAM KAKVA JE TO KATASTROFA BILA, ETO TO MI JE BILA ŽELJA, DA U OVOM RATU TO IZBJEGNEMO.
OGROMNE KAMARE ZEMLJE SU BILE. RADILO SE POLOVNIM LOPATAMA, KRAMPAMA I CIVARAMA, ALI ETO U TO DOBA NIJE SE NI BIRALO, SAMO SE RADILO.
MORALI SMO MI TO ISKOPATI. IMALI SMO CILJ. U POČETKU SMO KOPALI PO 70 - 80 CM A KASNIJE BOGAMI
I DO 2 M U SMJENI.
OVAJ TUNEL, OVO SAD... TO JE NAŠE OGLEDALO. TAKVOG JEDINSTVA, KAKVO JE BILO TAD,
NE VJERUJEM DA JE IGDJE BILO NA SVIJETU. SVI SMO JEDNOM DUŠOM DISALI.
KAD SE PROBIO TUNEL, MI SMO TAMAN DOŠLI KAD JE SMJENA PRIJE NAS PROBILA TUNEL. A TO JE BILO, KAKO DA VAM KAŽEM, NEKA RUPA, PA MOŽDA MALO VEĆA OD TELEVIZORA. LJUDI SU JE JOŠ MALO RAZVALILI POŠTO SMO MI IŠLI VISOČIJE JEDNO POLA METRA OD NJIH TAMO. A KOD NJIH SE ONDA SVA VODA SALILA ŠTO JE BILA S NAŠE STRANE, POŠTO JE TO BILO NIŽE. IAKO IM JE TO OTEŽALO PROLAZAK, VOJSKA JE ODMAH NAVALILA.
JA SAM BIO KOPAČ, POMOĆNI RADNIK. JER GLAVNI KOPAČI SU BILI RUDARI IZ MILJEVINE, KOJI SU BILI IZBJEGLICE U KOLONIJI.
DOLE JE BILO KIŠE, CURI VODA KO DA JE KIŠA A ZEMLJA TVRDA PA SI MORALI 17 PUTA UDARITI MACOLOM PO KRAMPI DA BI OTKINULI ZEMLJE KO ŠIBICU. A KAD SMO BILI ISPOD PISTE BIO JE KO NEKAKAV NASIP, PA JE LAHKO BILO TO KOPATI ALI KAD
Turkish testimony
BUNU BİR AN ÖNCE KAZMAMIZ İÇİN BİZİ YÖNLENDİREN ŞEY KAZICILARIN DİĞER TARAFTAN KRAMPLA VURAN SESİYDİ VE BU BİZE EN BÜYÜK NEŞEYİ GETİRİYODU.
TOPRAKTA BU İYİ DUYULUYOR BİLİRSİN.
ALLAH KORUSUN YİNE BUNA BENZER BİR OLAY ÇIKARSA HİÇ TEREDDÜT ETMEDEN AYNISINI YAPARDIM. ÇÜNKÜ BEN BUNU HERHANGİ BİR ETKİ ALTIN-
DA YAPMADIM İSTEDİĞİM İÇİN YAPTIM.
BİZE SARAYBOSNA VE BOSNAHERSEK'İN SAĞ KALABİLMESİ İÇİN STRATEJİ BİR YAPI SÖZKONUSU OLDUĞUNU SÖYLENDİ FAKAT BİZ O ZAMAN BUNUN NE DEMEK OLDUĞUNU BİLMİYORDUK.
TÜNEL KAZMA ZAMANI GELİNCE BOSNAHERSEK CUMHURİYETİ ORDUSUNDAYDIM. BİR YAPIDA ÇALIŞMAYA RAZI OLAN SADECE GENÇ ÇALIŞKAN ASKERLER İSTENDİĞİNİ KOMUTANLIKTAN BİR EMİR GELDİ. O ZAMAN BİZ NEYİN SÖZKONUSU OLDUĞUNU VE NE YAPACAĞIMIZI BİLMİYORDUK. BİR DELİĞE VARDIĞIMIZDA O ZAMAN BİZE TÜNELİN KAZMASI ASKERİ BİR SIR OLDUĞUNU SÖYLEDİLER. GERİ DÖNÜŞ OLMADIĞINI BİLİYORDUK VE BUNU BİTİRMEMİZ ŞARTTI.
TÜNEL KAZMAYA YARDIM İÇİN GÖREVLENDİRİLDİM. İŞTE O GÜN NİHAYET TÜNEL KAZILDIĞINDA BEN ÜÇÜNCÜ VARDİYADA ÇALIŞIYORDUM. BİZDEN ÖNCE TÜNELİ SONUNA KADAR KAZAN KAZICILARA SADECE RESMİ SELAM VERİLDİ BİZ İSE DOBRİNJA'DAKİ
KAZMAK VE AYNI ZAMANDA TOPRAĞI ÇEKMEK OLDUKÇA ZORDU. KAZMAK İŞİ ZOR GELİYORDU, ÇÜNKÜ BU İŞ İÇERİDEN YAPILIYORDU, TOPRAK ÇEKME İŞİ İSE ÇOK RİSKLİYDİ, SNAYPER VE DİĞER
BOMBALARDAN BAŞLAMAK ÜZERE.
BU OLAYLAR İGMAN DAĞINDA OLDUĞU İÇİN KOMUTANLIKTAN BİZE BİR VARDİYADA 2 METREYE KADAR KAZMAMIZ GEREKTİĞİNİ EMİR VERİLDİ. O ZAMAN DELİCESİNE, GENÇ DELİKANLILAR GİBİ BİR AN ÖNCE KAZICILARIN DİĞER TARAFINA ULAŞMAK İÇİN OLDUKÇA HIZLI BİR ŞEKİLDE KAZIYORDUK.
İLETİŞİME GEÇMEK İÇİN KANALI KAZDIĞIMIZDA O ZAMAN DAHA BÜYÜK PROBLEMLER ORTAYA ÇIK-MAYA BAŞLADI. OKSİJEN EKSİKTİ SU İSE YÜKSELİYORDU BİZİM DE EN BAŞTA HİÇ BİR UYGUN EKİPMANIMIZ YOKTU. ÇOK ZOR DURUMDAYDIK... AMA YİNE DE VAZGEÇMEDİK. ÇÜNKÜ BU AĞIR ŞARTLARDA RAKİP OLARAK ORDAYDIK, ÜMİTLE, COŞKUYLA VE ÜLKEYE KARŞI SEVGİYLE DOLU GENÇ İNSANLARDIK FAKAT ACI DA ÇEKİYORDUK. HEDEFİMİZ BU İŞİ SONUNA KADAR GETİRMEKTİ. NE KADAR ÖNEMLİ OLDUĞUNU BİLDİĞİMİZ İÇİN GÜCÜMÜZ YETİNCEYE KADAR ÇALIŞIYORDUK.
EN BAŞTA BU BİR ASKERİ SIRRIYDI. EŞİME BİLE NELER YAPILDIĞINI SÖYLEYEMEDİM VE ONUN YERİNE NÖBET TUTTUĞUMU YALAN SÖYLEDİM. EVE GELDİĞİMDE İSE BANA, TOPRAĞI KAZMIŞ GİBİ YEMEK YEDİĞİMİ SÖYLÜYORDU. AH BU KADIN MİLLETİ.
|